تبلیغات
امام رضا(ع) - یادمانهای هجرت امام رضا (ع)
امام رضا(ع)
نوشته شده در تاریخ جمعه 7 بهمن 1390 توسط امیررضا امیری نژاد | نظرات ()
یادمانهای هجرت:

بی شك هجرت حضرت رضا (ع)از مكه و یا به نقلی درست تر از مدینه آغاز، و به مرو پایان یافته است. اما در این میان، آنچه منابع جغرافیایی و تاریخی از جزئیات خط سیر حضرت به دست می دهند، گوناگون و گاه متناقض است. برخی منابع معتقدند حضرت هجرت خود را از مدینه آغاز و با گذر از نباج، بصره، اهواز، فارس (بهبهان، اصطخر و ابرقو)، یزد (فراشاه، خرانق و رباط پشت بادام) و سرانجام خراسان (نیشابور، ده سرخ، توس و سرخس) به مرو رسیده اند. برخی دیگر از منابع، از گذر حضرت از شهرهایی مثل كوفه و بغداد، یا شوشتر و دزفول، و یا نائین و قم و دامغان نیز یاد كرده‌اند. شاید از دیدگاه جغرافیای طبیعی، اجتماعی، سیاسی، و مذهبی همان مسیر نخست درست تر باشد، چرا كه شهرهایی همچون كوفه، بغداد و قم از حساسیت ویژه‌ای برخوردار بوده اند. كوفه مركز تجمع شیعیان و پایگاه علویان و همواره شاهد قیامها و نهضتهای آنان برضد حاكمان بنی‌امیه و بنی‌عباس بوده است. بغداد زیر نظر عباسیان متعصب و مخالفان سیاسی مأمون اداره می شد و در كشمكش های سیاسی و خانوادگی میان مأمون و برادرش امین كانونی برای توطئه علیه مأمون بود. قم نیز از معدود شهرهای ایران بود كه تمایلات شیعی داشت و محبت به خاندان علی (ع) در آن موج می زد. عبور دادن حضرت از این سه شهر با اهداف مأمون سازگاری نداشت. شهرهای شوشتر، دزفول و نائین و ... هم گرچه یادمانهایی از هجرت را در درون خود دارند، ولی ضمن این كه عبور حضرت از این شهرها  با ادله و منابع متقن و محكم دیگری در تضاد است، پاره‌ای از آنها غیر واقعی و تنها براساس رؤیا و یا خواب نما شدن است.
در هر صورت، در مسیر از مدینه تا اهواز، از منزلگاه، توقفگاه  و نظرگاه در منابع هیچ اثری نیست، بلكه یادمانهایی كه از آنها اثر و نامی باقی مانده مربوط به آن بخش از عبور حضرت است كه در ایران بوده است؛ یعنی از اهواز تا خراسان كه ضمن تقسیم این یادمانها به دو بخش معتبر و مشهور، شرح هریك در پی می آید.

از بصره تا فارس

پل اربق (اربك) در اهواز
حضرت رضا (ع) هنگام خروج از اهواز نزدیك پل اربق توقفی داشتند. در این توقف، جعفربن محمد نوفلی از ایشان دربارة اعتقاد واقفیه بر زنده بودن پدر بزرگوارش پرسید. حضرت در پاسخ فرمود: دروغ گفتند، خدایشان لعنت كند. اگر پدرم زنده بود، میراثش قسمت نمی‌شد و زنانش نكاح نمی‌شدند. قسم به خدا، پدرم مرگ را چشید، چنان كه علی بن ابی‌طالب چشید. سپس حضرت در این گفت و گو از مرگ و قبر خود در توس خبر داد و فرمود: قبر من و هارون چنین است و دو انگشت خود را به هم چسبانید.1

مسجد علی بن موسی الرضا (ع) پل شوشتر
از حموی در معجم البلدان و بغدادی در مراصدالاطلاع و مقدسی در احسن التقاسیم نقل شده كه بر رود شوشتر در اهواز پلی بسته‌اند و بر روی این پل شادروانِ محكمی از سنگ ساخته شده است، كه آب را به قاعده به چند بخش تقسیم می‌كند. روبروی شادروان مسجد علی بن موسی‌الرضا (ع) است كه در موقع سفر حضرت از مدینه به خراسان ساخته شد. امروزه در شمال غرب شهر شوشتر، بقایایی از این پل مانده است. این پل را پل شادروان شوشتر، (پل شادروان شاپوری و یا شادروان قیصری) می‌نامند. بنای شادروان را به دوران قبل از اسلام در زمان شاهپور اول نسبت می‌دهند.2

بقعه امام رضا (ع) در شوشتر
در آثار تاریخی شوشتر، در منطقه "دش زورك" كه آبادی بزرگی است، در منتهی الیه بلوك عقیلی و نزدیك رودخانه‌ای كه به كارون می‌ریزد، چند بقعه وجود دارد كه یكی از آنها بقعة امام رضا (ع) است.3

بقعه امام ضامن
این بقعه در منطقة كُنارستان در شوشتر نزدیك بنة حاج سلطان قرار دارد.4

قدمگاه حضرت رضا (ع) در دزفول
در جنوب آبادی كهنك بقعة كوچكی از آجر با گنبدی گلابی شكل وجود دارد كه قدمگاه امام رضا (ع) نامیده می‌شود. این بقعه در میان قبرستانی واقع است و اراضی زراعتی و درختان كُنار اطراف آن را قرار گرفته‌اند.5

بقعه شاخراسون (شاه خراسان) در دزفول
در برخی منابع كه از بقاع باقی و آباد یاد می‌كنند، از بقعه شاه خراسان در دزفول نام می‌برند. این بقعه بنایی ساده با آجرهای نسبتاً كهنه مدخلی رو به شمال دارد. ایوانی دارد با طاقی مربع شكل با پایه‌های آجری و سقفی آجری و مدوّر كه بر روی هشت گوشواره بنا شده و بر بالای سقف گنبد كلاه درویش هشت ترك ساخته‌اند.6

بقعه شاخراسون (شاه خراسان) در شوشتر
در كنار رود كارون و در نزدیكی پل متحرك، بقعه شاه خراسان واقع است. اتاق بقعه 5×5 و سقف آن آجركاری جناقی است با لچكیها و نیم لچكی های زیبا. صورت قبری در ضلع بالایی اتاق قرار دارد و به صورت افقی محراب بنا را قطع می‌كند.7

بقعه امام رضا دیمی
در جنوب شهر شوشتر، پس از خرابه‌های حصار شهر، در پشت بقعه امامزاده عبدالله كمی دورتر از پلهای شاه علی و لشكر، بقعة امام رضا دیمی واقع است. این بقعه یك اتاق كوچك است به ابعاد 8 × 10 كه در سمت جنوب آن آثار محراب كوچكی با گچبری سبك صفوی یا اوایل قاجار باقی مانده است. مردم معتقدند حضرت رضا (ع) برای مسافرت از شوشتر عبور كرده و در این محل توقف كرده است. "دِیْم" به لفظ شوشتری جای بی‌آب را گویند.8

بقعه دیگر امام رضا دیمی
این بقعه خارج شهر شوشتر و تقریباً مشرف به رودخانه شطیط است. بنای این بقعه و نیز در ورودی آن به سمت شمال است. حیاطی نسبتاً وسیع دارد. دیوارهای آن گچی و گنبد بقعه شلجمی و گچ اندود است. احتمالا‌ً هدف از ساخت بنا، یادگار حضور حضرت رضا (ع) در این مكان بوده است.9

بقعه سوم امام رضا دیمی
این سومین بقعه با این نام در خوزستان است. این بقعه در ضلع شرقی شهر دزفول و در كنار كوره‌های آجرپزی در محله جمشیدآباد قرار دارد.10



از فارس تا یزد
مسجد حضرت رضا (ع) در ارجان (بهبهان)

حدود یك فرسخی شهر نورآباد بهبهان شهر قدیم ارجان قرار داشت و یونانیها آن را اكران می‌گفتند. اسكندر وقتی از خوزستان به سمت فارس می‌رفت از اكران عبور كرد. در خرابه‌ها و بقایای شهر قدیمی ارجان مسجدی وجود دارد و معروف است حضرت رضا (ع) در این مسجد نماز گزارده است. صاحب مطلع الشمس نیز ضمن بر شمردن مسیر حركت حضرت رضا (ع) به وجود چنین مسجدی در زمان خود اشاره می‌كند.11

قدمگاه حضرت رضا (ع) در ابرقوه
ابرقوه یا ابركوه یكی از توابع و نواحی شهر قدیمی اصطخر بوده است. در كنار این شهر مسجدی است معروف به مسجد بیرون دارای حیاط و ایوان و گرمخانه. بر پیشانی سردر ورودی مسجد كتیبه‌ای از كاشی معرق نصب شده كه به دلیل ریختگی اطلاعات مبهمی از عبور یا توقف حضرت رضا (ع) به دست می‌دهد.12



از یزد تا خراسان
قدمگاه فراشاه (فراشه)

این قدمگاه در مركز فراشاه و در مجموعه بنایی بر كنار جاده تفت به ده شیر قرار دارد. مردم آن را قدمگاه حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع) می‌دانند. این بنا، بنا بر سنگ نوشته‌ای كه در محراب آن نصب است توسط گرشاسب بن علی (513-488) از امرای كاكویه دیلمی در سال 512 هجری ساخته شده و در آن زمان به مسجد مشهد علی بن موسی الرضا (ع) شهرت داشته است.13

قدمگاه خرانق (مشهدك)
خرانق در شصت كیلومتری یزد واقع است و مشهدك كه مقام نزول حضرت علی بن موسی الرضا (ع) است در كنار قبرستان خرانق قرار دارد و از آن تنها بقعه گِلی كوچك و ویرانه‌ای كه یك طاق گنبدی شكل دارد بر جای مانده است. مردم این منطقه مشهدك را محل عبادت و نماز حضرت رضا (ع) می‌دانند و به همین دلیل آن مكان را محترم و مقدس می‌شمارند. در این بقعه سنگ خاكستری رنگی بر دیوار سمت قبله به جای محراب نصب است كه به خط نسخ عباراتی به تاریخ 595 هجری بر آن حك شده و اطلاعات مهمی از عبور حضرت رضا (ع) در اختیار می‌گذارد.14

درخت موم روضا
بین نائین و بافْران، پنج كیلومتر دورتر از نائین، درختی وجود دارد كه مورد توجه اهالی است. این درخت را به زبان محلی "سیس" یا "موم روضا" می‌نامند. در بیست و یكم ماه رمضان، و نیز در روز عاشورا در آن جا جمع می‌شوند و آش می‌پزند و پارچه به درخت می‌بندند و برگ درخت را برای تبرك به خانه‌های خود می‌برند. آنها معتقدند حضرت رضا (ع) در زیر آن درخت غذا میل كرده و وضو ساخته است.15

قدمگاه مسجد قدیمان

این مسجد از كهنترین مساجد جامع و معروف نائین است و قبل از ظهور اسلام در ایران آتشكده بوده است. قدمگاه حضرت رضا (ع) در ضلع جنوب شرقی مسجد به شكل مثلث است. یك متر از زمین ارتفاع دارد و اطراف آن را نرده چوبی نصب كرده‌اند. نقش پایی بر روی سنگ به چشم می‌خورد كه یادگاری از ورود و توقف آن حضرت در این مكان است.16
لطفا برای مشاهده به ادامه ی مطلب بفرمایید

محله گودالو
علاوه بر قدمگاه مسجد قدیمان بعضی مثل صاحب كتاب تاریخ نائین معتقدند حضرت رضا (ع) در مسجد و حمّامی در محلّه گودالو یا محلّه سنگ نائین نماز گزارده و استحمام كرده‌اند.17

مدرسه رضویه قم
برخی تذكره‌نویسان معتقدند حضرت رضا (ع) در سفر به خراسان به قم وارد شد و مردم شیعه قم كه از ورود حضرت آگاه شده بودند به ملاقات حضرت می‌شتافتند و برای دعوت از ایشان بر هم پیشی می‌گرفتند.
حضرت فرمود: این شتر مأمور است به هر كجا برود، همان جا منزل می‌كنم. سرانجام شتر در كنار خانه‌ای زانو زد. امروز همان محل مدرسه شده و محمد باقر ساعدی خراسانی در كتاب پیشوای هشتم شیعیان می‌نویسد: اكنون آن مدرسه در قم موجود و به مدرسه رضویه مشهور است و پیشتر آن را مدرسه مأموریه هم می‌گفتند، چون حضرت فرموده بود ناقه مأمور است.18

آهوان
آهوان یا آهوانو نام دهی است در میانه راه سمنان به دامغان. می‌گویند چون حضرت رضا (ع) به آهوان رسید، آهویی چند به خدمت آن حضرت آمدند و عرض كردند مخالفان قصد كشتن شما را دارند، صلاح است كه باز گردید. آن حضرت فرمود از اجل نتوان گریخت و برای آنها دعای خیر فرمود و بدین جهت آن محل را آهوان می‌نامند.19



خراسان
حمّام رضا (ع) (نیشابور)

هنگامی كه حضرت رضا (ع) به نیشابور وارد شد در محلّه‌ای به نام "فرد" فرود آمد. در آن جا چشمه‌ای بود معروف به كهلان كه آب از آن فرود می‌آمد و در حوضی می‌ریخت. حضرت در میان حوض رفته غسل كرد و سپس در كنار آن نماز گزارد. مردم نیز مدام در آن حوض می‌رفتند و غسل می‌كردند و از آب آن برای تیمن و تبرك می‌آشامیدند و كنار آن نماز می‌گزاردند و حاجتهای خود از خدا طلب می‌كردند و برآورده می‌شد.
بعدها در محل این چشمه حمّامی بنا شد كه دستِ كم تا زمان شیخ صدوق (حداكثر سال 372) وجود داشته است، چرا كه صدوق می‌گوید: در محل‎‎‎‎‎‎ِ چشمه حمّامی بنا شد كه در این زمان به آن حمّام رضا (ع) می‌گویند. چنانكه بعضی از مورخان معاصر ذكر كرده‌اند این چشمه همچنان در شهر نیشابور وجود دارد. این حادثه در اخبار و آثار امام رضا (ع) (صفحه 86) به گونه‌ای دیگر هم نقل شده است.20

قدمگاه نیشابور
در فاصله بیست و شش كیلومتری شهر كنونی نیشابور منطقه‎ای است موسوم به قدمگاه علی بن موسی الرضا (ع) كه آن را قدمگاه نیز می‌نامند. صاحب تحفه‌الرضویه می‌نویسد: هنگامی كه حضرت رضا (ع) از نیشابور خارج شد در راه به چشمه آبی رسید و در كنار آن چشمه سنگی بود. حضرت بر روی سنگ به نماز ایستاد و نقش قدم مباركش بر آن سنگ ظاهر شد (و یا چنانكه بعضی معتقدند، نقش پای حضرت را برای یادبود روی سنگ حك كردند)، سپس آن سنگ را بریده به دیوار نصب كردند و بقعه‌ای برای آن ساختند.
به خواجه شیراز منسوب است كه:
در زمینی كه نشان‎‎‎ِ كفِ پای تو بود
سالها سجده صاحبنظران خواهد بود21

ده سرخ

ده سرخ یا قریه الحمراء دهكده‌ای است در مسیر راه نیشابور به طوس. هم اكنون تقریبا‎‎‎‎‎‎ً پنجاه و پنج كیلومتر از قدمگاه نیشابور فاصله دارد و در شمال شاه تقی در جاده‌ای خاكی واقع است.
عبدالسلام هروی می‌گوید: حضرت رضا (ع) از نیشابور به جانب مأمون روان شد تا نزدیك ده سرخ رسید. به ایشان گفتند: ای زاده رسول خدا! آفتاب از دایره نصف النهار گذشت و وقت نماز ظهر شد. آیا نماز نمی‌گزاری؟ فرمود: آب بیاورید. گفتند: ‌آب با ما نیست. آن جناب با دستان مبارك زمین را حفر كرد، آب از زمین جوشیدن گرفت به آن مقدار كه آن جناب و همراهان وضو ساختند و اثر آن آب تا كنون باقی است.22

كوهسنگی
در جنوب مشهد كوهی است دارای سنگهای سیاه كه به كوهسنگی معروف است و ذكر آن در منابع قدیم نیز آمده است.
یعقوبی در البلدان می‌نویسد: در نوقان - بخشی از شهر قدیمی طوس - كوهی است كه در آن‌جا به تهیه و ساخت ظرفهای سنگی می‌پردازند و به دیگر نواحی صادر می‌كنند.
شیخ صدوق در عیون اخبارالرضا (ع) می‌نویسد: حضرت رضا (ع) كه به حوالی سناباد رسید به كوهی كه از آن دیگ سنگی می‌تراشیدند تكیه داد و فرمود: پروردگارا! این كوه را به حال مردم سودمند گردان و به غذای در ظرفی كه از این كوه تراشیده می‌شود بركت ده و بفرمود هر آنچه برای من طبخ می‌شود در این دیگهای سنگی باشد.23

» پاورقی:

1- عیون اخبارالرضا (‎ع) 2 / 463.
2- مرآت البلدان1 / 132؛ جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی 252و 254.
3- دیار شهریاران، بخش اوّل1 / 775.
4- همان.
5- همان 1 / 325-351.
6- همان 1 / 320.
7- همان 1 / 769.
8- همان 1 / 777.
9- همان 1 / 554- 556.
10- همان 1 / 368- 369.
11- مرآت البلدان 1 / 368 ؛ زندگانی حضرت رضا (ع) 243، به نقل از: مطلع‌الشمس ؛ تاریخ نائین 2 / 235- 236.
12- یادگارهای یزد 1 / 357- 358.
13- همان 1 / 381- 484.
14- همان 1 / 173- 177.
15- تاریخ نائین 2 / 236- 237.
16- همان 2 / 58.
17- همان 1 / 230 ؛ 2 / 156.
18- زندگانی امام رضا (ع) 481 ؛ منتهی الآمال2 / 190.
19- زندگانی امام رضا (ع)، 245 ؛ بحرالانساب 101.
20- عیون اخبار الرضا (ع)2 / 376 ؛ بحار الانوار 12 / 111 ؛ منتهی الآمال 2 / 192.
21- تحفة الرضویه 190 ؛ تاریخ نائین 230.
22- عیون اخبارالرضا (ع)2 / 376 ؛ بحار الانوار 12 / 113 ؛ زندگانی امام رضا (ع) 256 ؛ منتهی الآمال2 / 129 ؛ مناقب اهل بیت 2 / 187.
23- عیون اخبارالرضا2 / 376 ؛ بحار الانوار 12 / 113 ؛ جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی 415 ؛ فصول المهمّه فی معرفة الائمه 260.


( منبع: http://ya-razi.blogfa.com )



طبقه بندی: یادمانهای هجرت امام رضا (ع)، 
برچسب ها: یادمانهای هجرت امام رضا (ع)، یادمانها، یادمانهای امام 8، هجرت امام، هجرت امام رضا (ع)، امام رضا، هجرت و یادها،
این قالب توسط بلاگ اسکین طراحی و توسط شیعه تولز ویرایش شده است برای دریافت کد کلیک کنید
بلاگ اسکین                                   شیعه تولــز